Razgradnja srpske države i državnosti krajem 14. i u 15. veku, vrlo lako je mogla da znači brisanje srpskog naroda iz istorijskog postojanja. Međutim, naši preci su shvatili da ukoliko je nemoguće suprotstaviti se sili silom, to moramo uraditi duhom i verom. Iako srpska država prestaje da postoji padom Smedereva pod Tursku vlast 1459. godine, imućni, uticajni i produhovljeni Srbi ne prestaju da grade bogomolje širom zemlje, ali uglavnom u planinskim, nepristupačnim mestima. Takav je slučaj i sa Jašunjskim manastririma koji su izgrađeni 1517. godine.
Pregled svih manastira u okolini Leskovca, a posebno na Babičkoj gori u 16. veku, dakle decenijama posle pada države, dali smo detaljno u prvom tekstu ovog projekta. Ipak, nismo se dovoljno pozabavili istorijskim kontekstom koji je omogućio život i opstanak manastira pod vlašću Osmanlija.
Ključna figura za takvo što bio je Bajica Nenadić. Rođen u selu Sokolovići (današnja Republika Srpska), kao mali je odveden u „Danku u krvi“ i pristupa vrlo brzo elitnim vojnim jedinicama – janičarima, gde dobija novo ime – Mehmed. Istorija će ga zapamtimi kao Mehmed-pašu Sokolovića, najbitniju političku figuru Evrope 16. veka. Svojom bistrinom i energijom brzo je napredovao u turskoj hijerarhiji.
1543. godine postaje zapovednik carske garde sultana Sulejmana Veličanstvenog. Tri godine kasnije dobija funkciju admirala mornaričke flote, a 1551. godine postaje guverner-general Rumelije. Za našu priču je najznačajnija 1555. godina. Zbog velikog poverenja koje je uživao kod Sulejmana, Mehmed te godine postaje član Visoke porte (pandan današnjoj Vladi) kao treći vezir (današnji ministar). Uticaj i realnu političku moć koju je dobio, iskoristio je da učvrsti status srpskog naroda unutar carstva. 1557. godine uspeo je da izdejstvuje obnovu Pećke patrijaršije, a za patrijarha je postavljen njegov brat Makarije Sokolović. Upravo zbog ovog enormnog, gotovo nemogućeg uspeha, srpska crkva, a samim tim i srpski narod očuvali su svoje postojanje.
Dostignuće obnove Pećke patrrijaršije od strane Mehmed-paše je toliko da je ona neometano funkcionisala više od 2 veka – sve do 1766. godine. Upravo tada dolazi do naslovnih stradanja. Po gašenju Patrijaršije veliki broj Srba počinje da se diže na oružje, a sve je eskaliralo Kočinom krajinom, ustankom srpskog naroda koji je trajao više od tri godine i gde su privremeno oslobođene teritorije od Smedereva do Kruševca. Bunu je predvodio kapetan Koča Anđelković.
Proširenje teritorije krajine do Kruševca, izazvalo je veliko komešanje srpskog naroda u Leskovcu, Nišu, Prokuplju. Turci su znali da su jedini centri srpske sabornosti upravo manastiri, te je počelo njihovo rušenje, paljenje, zabranjivanje. Jašunjski manastiri nisu bili izuzeti.
Po određenim izvorima sve zgrade oko manastira spaljene su odmah na početku Kočine krajine 1788. godine kao određena preventivna mera. Drugi izvori navode da su manastiri spaljeni i teško oštećeni po dolasku frajkora Mihaila Mihaljevića u Kruševac, 1790. godine. Bilo kako bilo, pri samom kraju devete decenije 18. veka manastiri su mnogo postradali i tokom naredne decenije obnavljani su teškom mukom.
Još veća tragedija desila se dvadesetak godina kasnije. 1809. godine tokom trajanja Prvog srpskog ustanka, manastir je ponovo rušen i paljen, ali ovoga puta je i ostao „pust“. Gotovo svi monasi vođeni talasom slobode povukli su se u Karađorđevu Srbiju, a neki su se pridružili Streljinim ustanicima u akcijama oslobađanja južnih krajeva Srbije. 1815. godine Srbija dobija određenu nezavisnot, ali južni krajevi zajedno sa Jašunjskim manastirima ostaju van srpske teritorije sve do oslobođenja 1877. godine. Tih 60 godina predstavljaju jedno od najtežih razdoblja u funkcionisanju manastira.
Manastir Svetog Jovana Preteče i manastir posvećen Vavedenju Presvete Bogorodice na Babičkoj gori i danas stoje čvrsto, stameno, kao simboli otpora, postojanja i trajanja srpskog naroda. Nadamo se da ćemo ovim tekstom i ovim projektom podići svest našeg naroda o značaju i stradalništvu ovih svetinja, kako bismo ih u budućnosti još više negovali i poštovali, te kako ne bismo dopustili da se stradalnička istorija ikada više ponovi.
Ovaj tekst napisan je u okviru projekta „Duhovni obruč iznad Leskovačke kotline“, koji naše udruženje realizuje uz sufinansiranje Ministarstva informisanja i telekomunikacija.
