28. jula 1832. godine po julijanskom kalendaru, odnosno iste godine 8. avgusta po gregorijanskom kalendaru, u Srpskoj Crnji je rođen Đura Jakšić. U danima smo kada valja pominjati ime ovog velikog srpskog književnika, slikara i prosvetitelja, te je rođenje čuvenog Jakšića idealna prilika da se ovog utorka prisetimo njegovog lika i dela.
Bio je umetnik koji je živeo sa dubokim nemirom u duši i neugaslom verom u slobodu srpskog naroda. Njegov život i stvaralaštvo spojili su slikarstvo i književnost u jedno silovito svedočanstvo o vremenu u kojem su nacionalni ponos i umetnička strast hodali ruku pod ruku.
Rođen u Srpskoj Crnji u tadašnjoj Habsburškoj monarhiji, Jakšić je od malih nogu pokazivao dar za crtež i reč. Školovao se širom tadašnje carevine – u Temišvaru, Segedinu, Pešti i Beču – gde je sticao znanje, ali i razvijao svoju umetničku i patriotsku svest. Nije pripadao ni salonima ni dvorovima – bio je boem, buntovnik, čovek naroda.
Kao pesnik, Jakšić je bio glas onih koji su ćutali pod jarmom, ali su sanjali o slobodi. Njegove pesme, poput „Na Liparu“, „Otadžbina“, „Kneževa večera“, nisu bile samo književna ostvarenja – bile su pesme-barikade, jecaji i pokliči istovremeno. Njegov stih nije bio uglađen – bio je sirov, pun vatre. On nije pisao da bi se dopao, već da bi probudio.
U slikarskom opusu ostavio je dela koja su vizuelni pandan njegovoj poeziji – snažne scene istorijske borbe, portrete koji hvataju karakter i duh, kao i melanholične pejzaže. Slikao je iz iste unutrašnje potrebe iz koje je i pisao – iz pobune protiv nepravde, iz ljubavi prema otadžbini, i iz večite čežnje za uzvišenim.
Jakšićev život bio je obeležen siromaštvom, bolešću i nerazumevanjem. Umro je 1878. godine u Beogradu, daleko od slave, ali ne i od smisla. Danas, njegova kuća u Skadarliji čuva sećanje na jednog od najsnažnijih umetničkih duhova koje je Srbija imala. Nije tražio besmrtnost – ali mu je, uprkos svemu, ona pripala.
OTADŽBINA
I ovaj kamen zemlje Srbije,
Što preteć suncu dere kroz oblak,
Sumornog čela mračnim borama,
O vekovečnosti priča dalekoj,
Pokazujući nemom mimikom
Obraza svoga brazde duboke.
Vekova tavnih to su tragovi,
Te crne bore, mračne pećine;
A kamen ovaj, ko piramida
Što se iz praha diže u nebo,
Kostiju kršnih to je gomila
Što su u borbi protib dušmana
Dedovi tvoji voljno slagali,
Lepeći krvlju srca rođenog
Mišica svojih kosti slomljene, —
Da unucima spreme busiju,
Oklen će nekad smelo preziruć
Dušmana čekat čete grabljive.
I samo dotle, do tog kamena,
Do tog bedema —
Nogom ćeš stupit možda, poganom!
Drzneš li dalje? … Čućeš gromove
Kako tišinu zemlje slobodne
Sa grmljavinom strašnom kidaju;
Razumećeš ih srcem strašljivim
Šta ti sa smelim glasom govore,
Pa ćeš o stenja tvrdom kamenu
Brijane glave teme ćelavo
U zanosnome strahu lupati!
Al jedan izraz, jednu misao,
Čućeš u borbe strašnoj lomljavi:
„Otadžbina je ovo Srbina!”
Naslovna fotografija: Wikipedia/Đura Jakšić
